Cichliden vormen een van de meest diverse families van zoetwatervissen ter wereld. Ze komen voornamelijk voor in Afrika en Zuid-Amerika, in aquatische omgevingen met zeer verschillende parameters. Hun complexe sociale gedrag en de zorg die ze aan hun jongen besteden, maken ze tot boeiende bewoners voor een aquarium.
Waterhardheid en geografische oorsprong: de parameter die alles bepaalt
Heb je ooit opgemerkt dat twee cichliden die op elkaar lijken, tegengestelde onderhoudsvoorwaarden kunnen vereisen? De reden hiervoor ligt in hun oorsprongsomgeving. Afrikaanse cichliden uit het Malawimeer en Tanganyika leven in zeer hard en alkalisch water. Daarentegen hebben Zuid-Amerikaanse soorten zoals de discus of de ramirezi behoefte aan zacht en licht zuur water.
Het mengen van Afrikaanse en Zuid-Amerikaanse cichliden in dezelfde bak negeert deze fundamentele beperking. Een van de twee groepen zal chronische stress ondervinden, wat hun levensduur verkort en voortplanting blokkeert.
Voordat je je vissen kiest, test je de hardheid en pH van je kraanwater. Als het van nature hard is, kies dan voor cichliden uit het Malawimeer of Tanganyika. Als het zacht is, zullen de Zuid-Amerikaanse soorten zich daar veel beter aan aanpassen. De gedetailleerde fiches op cichlidae.be geven de vereiste parameters voor elke soort aan vóór de aankoop.
Afrikaanse of Zuid-Amerikaanse cichliden: kies je aquariumbiotoop
Malawimeer: kleuren en groepsdynamiek
De mbuna’s van het Malawimeer behoren tot de meest kleurrijke cichliden. Ze leven in hiërarchische groepen op rotsachtige gebieden. Een aquarium voor mbuna’s vereist een genereus volume (minimaal enkele honderden liters) en een decor van opgestapelde stenen die veel schuilplaatsen vormen.
Een lichte overbevolking van de bak vermindert de agressiviteit tussen territoriale mannetjes. Deze tegenintuitieve techniek wordt veel toegepast door mbuna-fokkers om de interacties te verspreiden en het pesten van een enkel individu te beperken.
Tanganyika: gespecialiseerde gedragingen
Het Tanganyikameer herbergt soorten met meer gevarieerde levenswijzen. Sommige cichliden leven in lege slakkenhuizen, andere vormen coöperatieve kolonies waar de jongen van eerdere broedsels helpen om het territorium te verdedigen. De brichardi (Neolamprologus brichardi) illustreert dit gedrag van collectieve bewaking.
Het Tanganyika-aquarium vereist hard, alkalisch en zeer goed gefilterd water. Fijn zand en lege schelpen vormen de basis van het decor voor de conchylicole soorten.
Zuid-Amerika: discus, schalen en dwergen
Zuid-Amerikaanse cichliden omvatten zeer verschillende soorten in grootte en temperament. De discus vereist een strikte verzorging met warm en zeer zacht water. De schaal, die toleranter is, is beter geschikt voor een aquariaan die begint met cichliden. Dwergcichliden zoals de ramirezi passen goed in gemeenschappelijke bakken met een kleiner volume.
Aquatische planten spelen hier een directe rol: ze dienen als schuilplaats voor de vrouwtjes en als broedsteun voor verschillende soorten. Een Zuid-Amerikaans aquarium zonder vegetatie verliest een groot deel van zijn biologische interesse.
Voortplanting van cichliden: mondincubatie of leggen op substraat
De voortplanting is waarschijnlijk het meest fascinerende aspect van het fokken van cichliden. Twee grote strategieën bestaan naast elkaar in deze familie.
- Mondincubatie: het vrouwtje (soms het mannetje) houdt de eieren en vervolgens de larven enkele weken in haar mond. De meeste cichliden van het Malawimeer doen dit. Het vrouwtje eet gedurende deze periode niet, wat vereist dat ze in goede conditie is vóór de voortplanting.
- Leggen op substraat: de eieren worden op een vlakke oppervlakte (steen, blad, wortel) gelegd en beide ouders ventileren en verdedigen ze. Dit is de voortplantingswijze van de schaal, de discus en de meeste Zuid-Amerikaanse dwergcichliden.
- Leggen in een holte: een variant van het substraat, de eieren worden binnenin een grot of schelp gelegd. De pelmato (Pelvicachromis pulcher) en de conchylicolen van Tanganyika gebruiken deze strategie. De verdediger kan zeer agressief worden tegenover elke indringer.
Om een voortplanting te observeren, levert het isoleren van het paar of trio in een speciale bak veel betere resultaten op dan in een gemeenschappelijke bak. Een klein volume van enkele tientallen liters, goed gefilterd, is voldoende voor de meeste dwergsoorten.
Behandelingen en gezondheid van cichliden: veelvoorkomende fouten vermijden
Cichliden zijn robuust wanneer de waterparameters overeenkomen met hun behoeften. De meeste ziekten ontstaan na stress door slecht beheerd transport, een abrupte waterverandering of een slecht berekende overbevolking.
Een recente trend onder aquarianen is om de zogenaamde natuurlijke producten te verkiezen voor het behandelen van bakken. Gespecialiseerde detailhandelaars gebruiken soms synthetische behandelingen ter preventie, niet alleen curatief. Deze praktijk vormt een risico op resistentie van pathogenen tegen de actieve stoffen.
De huidige aanbeveling is duidelijk: antibiotica alleen reserveren voor gerechtvaardigde gevallen, met een stof, een dosis en een goed gedefinieerde duur. Het gebruik van een antibacterieel product als eenvoudige “watercorrector” leidt tot therapeutische mislukkingen wanneer een echte infectie zich voordoet.
Enkele preventieve reflexen werken beter dan welke behandeling dan ook:
- Quarantaine elke nieuwe vis gedurende ten minste twee weken voordat je deze in de hoofd bak introduceert.
- Een volwassen biologische filtratie behouden en nooit alle filtermedia tegelijk schoonmaken.
- Dagelijks het gedrag van de vissen observeren: een cichlide die zich afzondert, zijn kleuren verliest of voedsel weigert, geeft een probleem aan voordat zichtbare symptomen verschijnen.
Regelgeving en aankoop van wilde cichliden
De handel in bepaalde siervissen, waaronder cichliden die in het wild zijn gevangen, wordt gereguleerd door de CITES en de Europese verordening (EG) nr. 338/97. Deze verordening organiseert zijn eigen bijlagen (A, B, C, D), die afzonderlijk zijn maar geïnspireerd zijn op de bijlagen van de CITES. Voor de soorten die in bijlage A zijn opgenomen, is elke commerciële handeling in principe verboden zonder intracommunautair certificaat.
In de praktijk komen de meeste cichliden die in dierenwinkels worden verkocht, uit kweek. Wilde exemplaren, die zeldzamer en duurder zijn, betreffen vooral soorten uit het Tanganyikameer of het Malawimeer die door gespecialiseerde aquarianen worden gezocht. Het controleren van de opgegeven oorsprong van de vis en het vragen om de bijbehorende documenten blijft een goede reflex, vooral voor minder voorkomende soorten.
Een goed doordacht cichliden aquarium is gebaseerd op een keuze van compatibele soorten, waterparameters die zijn aangepast aan hun oorsprongsbiotoop en een gematigde benadering van behandelingen. De rest, de kleuren, de paringen, de voortplanting, komt vanzelf als deze basisprincipes worden gerespecteerd.
